1. บทนำ: นโยบายการลงทุนหรือนโยบายสาธารณะ

มีหลักฐานทางวิทยาศาสตร์จำนวนมากชี้ให้เห็นข้อเท็จจริงว่าเราอยู่ในสภาวะโลกร้อนจากการปล่อยก๊าซเรือนกระจก (GHG) ที่มนุษย์สร้างขึ้น ^[3] โดยก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ (CO₂) และมีเทน (CH₄) ทำให้เกิดภาวะโลกร้อนจากอุณหภูมิที่สูงขึ้นประมาณ 1.0 องศาเซลเซียสเหนือระดับก่อนยุคอุตสาหกรรม ^[4] ซึ่งภาวะโลกร้อนมีความเกี่ยวข้องกับเหตุน้ำท่วมจำนวนมาก ความเสื่อมถอยของความหลากหลายทางชีวภาพ รวมถึงความเสี่ยงอื่นๆต่อชีวิตมนุษย์ เช่น การเสียชีวิตจากความร้อน ความเสี่ยงทางสิ่งแวดล้อม และความเสี่ยงทางเศรษฐกิจ ^[5] จึงนำมาซึ่งข้อตกลงปารีส (Paris Agreement) ที่รัฐบาลทั่วโลก 192 ประเทศตกลงที่จะควบคุมการเพิ่มขึ้นของอุณหภูมิเฉลี่ยของโลกให้ต่ำกว่า 2 องศาเซลเซียสเหนือระดับก่อนยุคอุตสาหกรรม และกำหนดเป้าหมายว่าจะพยายามควบคุมการเพิ่มขึ้นของอุณหภูมิเฉลี่ยของโลกให้อยู่ที่ 1.5 องศาเซลเซียสเหนือระดับก่อนยุคอุตสาหกรรม ^[6] 

ข้อตกลงปารีส (Paris Agreement) เป็นความตกลงที่เกิดขึ้นจากการประชุมสมัชชาประเทศภาคีอนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศครั้งที่ 21 หรือที่เรียกกันว่า COP 21 ซึ่งเป็นความตกลงตามกรอบอนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ (UNFCCC) ^[7] โดยมีความมุ่งมั่นในการดำเนินการด้านสภาพภูมิอากาศและตกลงเป้าหมายใหม่เพื่อเร่งความพยายามในการจำกัดภาวะโลกร้อนหลังจากที่พิธีสารเกียวโต (Kyoto Protocol) สิ้นสุดลงในปี 2020 ^[8]

ภาพที่ 1 ไทม์ไลน์ของข้อตกลงปารีส

ที่มา: ผู้เขียน

คณะกรรมการระหว่างรัฐบาลว่าด้วยการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ หรือ IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change) ได้ออกรายงานผลกระทบร้ายแรงที่คาดว่าจะเกิดขึ้นเมื่ออุณหภูมิเฉลี่ยของโลกสูงขึ้น 1.5 องศาเซลเซียส ไม่ว่าจะเป็นการเพิ่มขึ้นของคลื่นความร้อน ภัยแล้ง น้ำท่วม ระดับน้ำทะเล สัตว์และพืชเสี่ยงต่อการสูญพันธ์ การเปลี่ยนแปลงของแนวปะการังที่อาจหายไปมากถึง 90 เปอร์เซ็นต์ โดยผลกระทบที่ตามมาจะเลวร้ายยิ่งกว่านี้มาก หากอุณหภูมิเฉลี่ยของโลกสูงขึ้น 2 องศาเซลเซียส ^[9] ดังนั้นเพื่อให้บรรลุเป้าหมายในการรักษาอุณหภูมิเฉลี่ยของโลกไว้ที่ 1.5 องศาเซลเซียสอย่างมีประสิทธิภาพ จึงได้กำหนดเป้าหมายร่วมกันว่าจะต้องลดการปล่อยก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ลงประมาณ 45% จากระดับในปี 2010 ภายในปี 2030 และจะบรรลุการปล่อยก๊าซเรือนกระจกสุทธิเป็นศูนย์ภายในปี 2050 ^[10]

โดยประเทศภาคีจะต้องมุ่งสู่เป้าหมายการปล่อยก๊าซเรือนกระจกในระดับสูงที่สุดของโลก (Global Peak) โดยเร็วที่สุดตามข้อตกลงปารีส โดยมีเครื่องมือหลักประการหนึ่ง คือ “เป้าหมายการมีส่วนร่วมที่ประเทศกำหนดขึ้น” หรือ NDCs (Nationally Determined Contributions) ซึ่งเป็นแผนปฏิบัติการด้านสภาพภูมิอากาศในการลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกและการปรับตัวต่อผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงด้านสภาพภูมิอากาศ ^[12] โดยแต่ละภาคีของข้อตกลงปารีสจะต้องจัดทำ NDC และจัดส่งทุกๆ 5 ปี ซึ่งจะแสดงถึงความก้าวหน้าที่เพิ่มขึ้นและสะท้อนให้เห็นถึงความพยายามที่เป็นไปได้สูงสุด ตามหลักความรับผิดชอบร่วมกันในระดับที่แตกต่างโดยคำนึงถึงขีดความสามารถของแต่ละภาคี ^[13]

สำหรับประเทศไทยได้มีการปรับปรุง NDC ครั้งที่ 2 ในเดือนพฤศจิกายน 2022 ซึ่งได้ตั้งเป้าหมายการลดก๊าซเรือนกระจกจาก 20% – 25% จากกรณีปกติ เป็น 30% จากกรณีปกติภายในปี 2030 และสามารถเพิ่มเป้าหมายเป็น 40% หากได้รับการสนับสนุนทางด้านการเงิน เทคโนโลยี และการเสริมสร้างขีดความสามารถจากความร่วมมือระหว่างประเทศเพื่อให้บรรลุเป้าหมายการลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกในระยะยาว คือ บรรลุความเป็นกลางทางคาร์บอน (Carbon Neutrality) ภายในปี 2050 และบรรลุการปล่อยก๊าซเรือนกระจกสุทธิเป็นศูนย์ (Net Zero Emissions) ภายในปี 2065 ^[14]

ขณะเดียวกันที่ประชุมเศรษฐกิจโลก หรือ WEF (World Economic Forum) ได้ออกรายงาน The Global Risk Report 2023 ซึ่งมาจากผลสำรวจ GRPS (Global Risks Perception Survey) โดยเป็นข้อมูลเชิงลึกเกี่ยวกับภาพรวมด้านความเสี่ยงทั่วโลกที่เปลี่ยนแปลงไปซึ่งได้จัดความเสี่ยงออกเป็น 5 กลุ่ม คือด้าน เศรษฐกิจ สังคม เทคโนโลยี ภูมิรัฐศาสตร์ และสิ่งแวดล้อม ที่แสดงให้เห็นว่าใน 10 ปีที่ผ่านมาความเสี่ยงด้านสิ่งแวดล้อมมีจำนวนมากขึ้นอย่างมีนัยสำคัญและในอีก 10 ปีข้างหน้า (2033) ความเสี่ยงด้านสิ่งแวดล้อมเป็นความเสี่ยงที่จะส่งผลกระทบทั่วโลก โดย 4 ใน 5 ความเสี่ยงแรกเป็นความเสี่ยงด้านสิ่งแวดล้อมไม่ว่าจะเป็นความล้มเหลวในบรรเทาความเปลี่ยนแปลงด้านสภาพภูมิอากาศ ความล้มเหลวในการปรับตัวให้เข้ากับความเปลี่ยนแปลงของสภาพภูมิอากาศ หายนะจากภัยธรรมชาติและเหตุการณ์สภาพอากาศรุนแรงแบบสุดขั้ว และการสูญเสียความหลากหลายทางชีวภาพและการล่มสลายของระบบนิเวศ ^[15]

อย่างไรก็ดีหากกล่าวถึงหลักคิดด้านการพัฒนาเพื่อความยั่งยืนในภาพใหญ่นั้นจำเป็นจะต้องจำแนกอธิบายออกเป็น 2 แง่มุมหลักเพื่อให้เข้าใจวัตถุประสงค์และทิศทางที่กำลังจะเกิดขึ้นต่อไป

• แง่มุมแรกเป็นการพัฒนาด้านการลงทุน เป็นแนวโน้มที่ได้รับการพัฒนามาอย่างต่อเนื่องซึ่งเกิดขึ้นมาอย่างยาวนานก่อนพิธีสารเกียวโตและข้อตกลงปารีสเสียอีก แต่ก็มีวัตถุประสงค์เพื่อการลงทุนเป็นสำคัญ ดังที่จะได้เห็นรายละเอียดต่อไปว่าอย่างน้อยอาจกล่าวได้ว่าได้พัฒนามาเป็น 3 ช่วงหลัก แต่ไม่ว่าจะอย่างไรก็เป็นไปเพื่อการลงทุน จึงเน้นไปที่การพิจารณาตัวเลขทางบัญชี รายได้ รายจ่าย งบประมาณที่ใช้ในการพัฒนาเพื่อความยั่งยืน รวมถึงดัชนีชี้วัดความยั่งยืนที่เกิดขึ้นมากมาย เพราะมองว่าจะเป็นประโยชน์ต่อองค์กรในระยะยาว ซึ่งความจริงข้อนี้ทำให้มีข้อถกเถียงว่ามันจะเป็นประโยชน์ด้านการลงทุนจริงหรือไม่ โดยเฉพาะกับการลงทุนระยะสั้นที่เน้นผลตอบแทนเฉพาะหน้าเป็นสำคัญ ^[16] ถึงที่สุดแล้วผู้ลงทุนไม่ได้มีอำนาจควบคุมกิจการให้เป็นไปตามทิศทางที่ผู้ลงทุนต้องการขนาดนั้น หากเราเชื่อว่าผู้ลงทุนจะมีเจตจำนงเพื่อความยั่งยืนก็ตาม
• แง่มุมที่สองเป็นการพัฒนาด้านกฎหมายและนโยบาย เป็นแนวโน้มที่กำลังเกิดขึ้นอย่างชัดเจน ที่จริงแล้วก็เป็นสิ่งเกิดขึ้นต่อยอดมาจากการพัฒนาเพื่อการลงทุนแต่เดิม โดยเฉพาะเมื่อพบว่าไม่มีมาตรฐานที่ชัดเจนในการประเมินและติดตามการดำเนินการในเรื่องต่างๆขององค์กร ไม่ว่าจะเป็นด้านสิ่งแวดล้อม ด้านสังคม และด้านบรรษัทภิบาทหรือการกำกับดูแล แต่จำเป็นต้องมีกฎหมายหรือนโยบายที่มีกำหนดหน้าที่เฉพาะในเรื่องนั้นๆให้ชัดเจนจึงจะสามารถติดตามและประเมินผลได้

ในที่นี้จะได้อธิบายพัฒนาการของการพัฒนาเพื่อความยั่งยืนในแต่ละแง่มุมโดยเน้นไปที่การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศเป็นสำคัญ